प्रधानमंत्री फसल बीमा योजना में 9 करोड़ के फर्जी क्लेम का खुलासे के बाद SBI पल्लू शाखा कार्मिकों सहित 166 पर FIR दर्ज
एक बैंक, एक सीजन और 9 करोड़ का खेल, अब पूरे सिस्टम की जांच की मांग
राजस्थान सूत्र | हनुमानगढ़
हनुमानगढ़ जिले की पल्लू तहसील में प्रधानमंत्री फसल बीमा योजना (PMFBY) के तहत करीब 9 करोड़ रुपए के कथित फर्जी क्लेम घोटाले का मामला सामने आने के बाद State Bank of India की पल्लू शाखा के शाखा प्रबंधक सहित कई लोगों के खिलाफ मामला दर्ज किया गया है। शिकायत कृषि विभाग के अधिकारी एवं प्रधानमंत्री फसल बीमा योजना तहसील स्तरीय शिकायत निवारण समिति (TGRC) के सदस्य सचिव राकेश कुमार द्वारा दर्ज करवाई गई। मामला खरीफ सीजन 2025 की उन फसल बीमा पॉलिसियों से जुड़ा है, जिनका क्लेम वर्तमान समय में जारी होना था।
कृषि मंत्री के औचक निरीक्षण में खुला मामला
रिपोर्ट के अनुसार 7 मई 2026 को राजस्थान सरकार के कृषि मंत्री Dr. Kirori Lal Meena ने SBI पल्लू शाखा का औचक निरीक्षण किया। निरीक्षण के दौरान बैंक प्रबंधन से 162 बीमित किसानों से जुड़े करीब 9 करोड़ रुपए के क्लेम दस्तावेज मांगे गए, लेकिन बैंक कृषि भूमि संबंधी जमाबंदी और अन्य जरूरी रिकॉर्ड प्रस्तुत नहीं कर पाया।
फर्जी खाते, फर्जी जमीन और “ऋणी किसान” का खेल
जांच में सामने आया कि 162 लोगों के नाम से बचत खाते खोलकर उन्हें बैंक पोर्टल पर “ऋणी किसान” यानी Loanee Farmer दर्शाया गया और खरीफ 2025 में फसल बीमा पॉलिसियां जारी कर दी गईं। आरोप है कि बीकानेर जिले की गजनेर तहसील में फर्जी कृषि भूमि दिखाकर इन नामों पर बीमा क्लेम तैयार किए गए।
कृषि मंत्री द्वारा संबंधित तहसीलदार से मंगवाई गई रिपोर्ट में खुलासा हुआ कि जिन गांवों और चकों में इन लोगों के नाम भूमि दर्शाई गई, वहां राजस्व रिकॉर्ड में उनके नाम कोई कृषि भूमि दर्ज नहीं मिली। शिकायत में आरोप लगाया गया है कि बैंक अधिकारियों और कथित बीमा माफिया ने आपराधिक षड्यंत्र के तहत फर्जी दस्तावेज तैयार कर करोड़ों रुपए के क्लेम का प्रयास किया।
केवल क्लेम लेने के लिए खोले गए खाते!
रिपोर्ट के अनुसार कई खाते केवल बीमा क्लेम लेने के उद्देश्य से खोले गए थे। संबंधित खाताधारकों को जानबूझकर “Loanee Farmer” श्रेणी में दिखाया गया, जबकि वे वास्तविक KCC धारक किसान नहीं थे। इससे आशंका जताई जा रही है कि योजनाबद्ध तरीके से फर्जी किसानों का नेटवर्क तैयार किया गया।
शाखा प्रबंधक सहित कई अधिकारी जांच के घेरे में
इस मामले में SBI पल्लू शाखा के शाखा प्रबंधक अंकुश मिगलानी सहित अन्य अधिकारियों की भूमिका भी जांच के दायरे में है। पुलिस ने मामला दर्ज कर जांच शुरू कर दी है।
इन धाराओं में दर्ज हुआ मामला
पुलिस ने भारतीय न्याय संहिता (BNS) की धारा 318(4), 319(2), 338, 336(3), 316(4), 316(5), 340(2) और 61(2) के तहत मामला दर्ज किया है।
एक बैंक और एक सीजन में 9 करोड़ का खेल, तो बाकी जगह क्या हाल?
सबसे बड़ा सवाल यह है कि यह पूरा मामला केवल खरीफ 2025 सीजन और एक बैंक शाखा से जुड़ा हुआ है। जिस क्लेम का भुगतान अब होना था, वह समय रहते जांच के घेरे में आ गया। लेकिन यदि इसी तरह की अनियमितताएं अन्य बैंकों, अन्य तहसीलों और दूसरे फसल सीजन में भी हुई हों, तो यह प्रधानमंत्री फसल बीमा योजना देश की सबसे विवादित और घोटालेग्रस्त योजनाओं में शामिल हो सकती है।
सूत्रों के अनुसार अब तक सामने आए नाम केवल वे हैं, जिनकी जानकारी गजनेर प्रशासन की रिपोर्ट में सामने आई है। जबकि पल्लू सहित आसपास के क्षेत्रों में कितनी संदिग्ध पॉलिसियां जारी हुईं, इसका पूरा खुलासा अभी बाकी है। ऐसे में जरूरत है कि विभाग सभी बीमा पॉलिसियों और संबंधित बैंक खातों का गहन अध्ययन करे, ताकि असली किसानों के हक पर डाका डालने वाले नेटवर्क का पर्दाफाश हो सके।
FIR में नामजद प्रमुख आरोपी
| क्रमांक | नाम | पिता/पति का नाम | पता |
|---|---|---|---|
| 1 | भागीरथ मल नायक | दाना राम नायक | बीदासर, चूरू |
| 2 | विनोद कुमार शर्मा | धनाराम | पल्लू, हनुमानगढ़ |
| 3 | गिरधारी | हनुमान जाट | लूनासर, पल्लू |
| 4 | मायावती | मोहन लाल | नेठराना, गोगामेड़ी |
| 5 | नानू देवी | भंवर लाल | बीदासर, चूरू |
| 6 | सीताराम गुरु | कानाराम | रामनगर बालेरा, चूरू |
| 7 | राहुल नायक | लालचंद नायक | सुजानगढ़, चूरू |
| 8 | हरिकिशन धुंधारा | जेठाराम धुंधारा | बीदासर, चूरू |
| 9 | शौकत अली | हसन अली सोलंकी | बीदासर, चूरू |
| 10 | चुकी | जेठाराम | सारंगसर, चूरू |
| 11 | भवानी शंकर नायक | दाना राम नायक | बीदासर, चूरू |
| 12 | जेठाराम | हडमानाराम | सारंगसर, चूरू |
| 13 | बनवारी नायक | रामचंद्र नायक | बीदासर, चूरू |
| 14 | निधि ओझा | श्याम सुंदर ओझा | बीकानेर |
| 15 | मंजू तारड़ | रेवंत राम | सारंगसर |
| 16 | अनिल रेगर | त्रिलोक चंद | बीदासर |
| 17 | धर्मवीर बरजाती | कुशाला राम | सीकर |
| 18 | भवानी शंकर नायक | दाना राम नायक | बीदासर |
| 19 | जीतू सिंह राजपूत | — | गंटियाल, चूरू |
| 20 | मुन्नी | — | बीदासर |
| 21 | बाबूलाल | रामेश्वर | बीदासर |
| 22 | पन्नालाल मेघवाल | चैना राम | बीदासर |
| 23 | पवन कुमार जोशी | जगदीश प्रसाद जोशी | सरदारशहर |
| 24 | वीरेंद्र कुमार | अबूराम | गंगानगर |
| 25 | सीताराम ओझा | — | श्रीडूंगरगढ़ |
| 26 | नीतू राम | दुल्ला सिंह | पंजाब |
| 27 | अतीफ अली | एमडी रुस्तम अली | गाजीपुर |
| 28 | राम प्रताप शर्मा | — | हावड़ा |
| 29 | मयंक मिश्रा | मुरारी लाल शर्मा | सीकर |
| 30 | कौशल्या | शिव भगवान | बीकानेर |
| 31 | धनपत राम | — | रायसिंहनगर |
| 32 | एजाज अली | एमडी रुतम अली | गाजीपुर |
| 33 | निशा दीपक शर्मा | शिव कुमार ओझा | बीकानेर |
| 34 | नंदकिशोर | बृजलाल | श्रीडूंगरगढ़ |
| 35 | राम प्रताप गौरा | महावीर सिंह | जयपुर |
| 36 | सोनी | शिव कुमार | नई दिल्ली |
| 37 | वैभव सारस्वत | दिनेश कुमार सारस्वत | जयपुर |
| 38 | माघराज शर्मा | बृजलाल | श्रीडूंगरगढ़ |
| 39 | शिवरतन ओझा | बृजलाल ओझा | श्रीडूंगरगढ़ |
| 40 | सुनीता रानी | नीतू राम | पंजाब |
| 41 | भरत शर्मा | मोहन शर्मा | बीकानेर |
| 42 | मोहन लाल | — | हनुमानगढ़ |
| 43 | संतोष देवी | शिवरतन ओझा | श्रीडूंगरगढ़ |
| 44 | चेतन कुमार | ओमप्रकाश नायक | सीकर |
| 45 | गौतम सारस्वत | अनिल कुमार | चूरू |
| 46 | पूजा शर्मा | नारायण प्रसाद जोशी | रतनगढ़ |
| 47 | नजमुस सेहर | मोहम्मद इसराइल अहमद | बिहार |
| 48 | मणीराम | बीरबल राम | बीकानेर |
| 49 | पवन | जेठाराम | अनूपगढ़ |
| 50 | भव्य सारस्वत | दिनेश कुमार सारस्वत | जयपुर |
| 51 | राजेश सारस्वत | जेठाराम | अनूपगढ़ |
| 52 | अयान खान | शाहबाज खान | भागलपुर |
| 53 | अंकिता सारस्वत | — | रतनगढ़ |
| 54 | नेहा अली | — | बिहार |
| 55 | अमान खान | शाहबाज खान | भागलपुर |
| 56 | विजय लक्ष्मी | — | बीकानेर |
| 57 | संतोष | गोविंद ओझा | श्रीडूंगरगढ़ |
| 58 | ममता | धनपत शर्मा | घड़साना |
| 59 | प्रकाश कौर | — | रतनगढ़ |
| 60 | भावरी देवी | महावीर सिंह चौधरी | जयपुर |
| 61 | अंकित ओझा | सुनील कुमार ओझा | श्रीडूंगरगढ़ |
| 62 | सुखमंदर | सुरेंद्र कुमार | पंजाब |
| 63 | ममता | आबूराम | रासूवाला |
| 64 | रोशनी देवी | जगतपाल | रासूवाला |
| 65 | गोविंद | शंकर लाल | हनुमानगढ़ |
| 66 | संजय भार्गव | जगदीश प्रसाद भार्गव | बीदासर |
| 67 | प्रेमचंद | भगवानाराम | लूनासर |
| 68 | रूपाराम | हरचंद | घनियासर |
| 69 | रामलाल | रेवंताराम | घनियासर |
| 70 | सीता | मुखराम जाट | केलनिया |
| 71 | मुखराम | जोराराम जाट | बिसरासर |
| 72 | अनुसुइया ओझा | बृजलाल ओझा | श्रीडूंगरगढ़ |
| 73 | ब्रह्मदत्त शर्मा | जगदीश प्रसाद शर्मा | बीकानेर |
| 74 | नंदराम | चंदूराम | घनियासर |
| 75 | बीरबल | हारूराम | दनियासर |
| 76 | बलवीर सिंह | देवी सिंह | कल्लासर |
| 77 | चंदो देवी | राजीराम | दनियासर |
| 78 | दलीप | जैताराम | पल्लू |
| 79 | कमला | रेवताराम | बिसरासर |
| 80 | परमेश्वर | बीरबलराम | पल्लू |
| 81 | विनोद कुमार | भादरराम | रायसिंहनगर |
| 82 | सुमन नायक | भोलूराम नायक | सरदारशहर |
| 83 | दौलतराम नायक | दाना राम नायक | बीदासर |
| 84 | किरण | रेवंत राम | बिसरासर |
| 85 | सुनीता | खूबचंद | डाबली राठान |
| क्रमांक | नाम | पिता/पति का नाम | पता |
|---|---|---|---|
| 86 | भागीरथ मल नायक | दाना राम नायक | बीदासर, चूरू |
| 87 | भागीरथ मल नायक | दाना राम नायक | बीदासर, चूरू |
| 88 | सरस्वती देवी | धनराज | पल्लू |
| 89 | सोनम | विनोद शर्मा | पल्लू |
| 90 | अजीत कुमार नायक | लक्ष्मीचंद | रतनगढ़ |
| 91 | मणीराम | सूरजाराम | धानी महेला, पल्लू |
| 92 | काशारा | गोपाल | केलनिया |
| 93 | विक्रम | रावंत राम | बिसरासर |
| 94 | राधिका ओझा | शिव कुमार ओझा | बीकानेर |
| 95 | इंद्रा | अमर सिंह | धानी महेला |
| 96 | राजेंद्र कुमार | मणीराम कसवा | केलनिया |
| 97 | चंदरावली | मणीराम | केलनिया |
| 98 | भालूराम | दाताराम | रासूवाला |
| 99 | भंवरलाल | रामलाल | घनियासर |
| 100 | सरोज देवी | राजेश कुमार | बिसरासर |
| 101 | सुरेश कुमार | राजेश कुमार | बिसरासर |
| 102 | गिरधारी लाल | हनुमान जाट | लूनासर |
| 103 | इंद्रा | सुल्तान सिंह | तारानगर, चूरू |
| 104 | चंदो देवी | भीमराज | पल्लू |
| 105 | सिलोचना देवी | — | केलनिया |
| 106 | ममता | सुल्तान सिंह | पल्लू |
| 107 | परमेश देवी | जगदीश | पल्लू |
| 108 | संतोष | दलीप | पल्लू |
| 109 | जसवंत | शीशपाल शर्मा | हनुमानगढ़ |
| 110 | गीता | राजेंद्र | केलनिया |
| 111 | विमला | नंदराम | लूनासर |
| 112 | पूजा देवी | भवानी शंकर नायक | बीदासर |
| 113 | भानीराम | भंवरलाल | बीदासर |
| 114 | उषा सिध | राजेश कुमार | बिसरासर |
| 115 | मोनिका | भागीरथ मल | बीदासर |
| 116 | पूर्णाराम | दीपाराम | बीदासर |
| 117 | भंवर नायक | पूनाराम | बीदासर |
| 118 | राजू रेगर | मोहनराम रेगर | श्रीडूंगरगढ़ |
| 119 | आकाश ओझा | — | श्रीडूंगरगढ़ |
| 120 | प्रेम सारस्वत | श्री प्रकाश | रतनगढ़ |
| 121 | ताराचंद | केसाराराम | केलनिया |
| 122 | दुलाराम | कृष्णलाल | डाबली राठान |
| 123 | अनिल सारस्वत | शंभूदयाल | रतनगढ़ |
| 124 | एमडी परवेज | एमडी रुस्तम अली | बिहार |
| 125 | अनुज सारस्वत | विनोद कुमार सारस्वत | रतनगढ़ |
| 126 | दुदाराम | सुगनाराम | उदासर छोटा |
| 127 | मिलन गोस्वामी | सीताराम गोस्वामी | रतनगढ़ |
| 128 | शबाना परवीन | एमडी शाहबाज अब्दुल सलाम | भागलपुर |
| 129 | सुरेंद्र सारस्वत | प्रकाश सारस्वत | रतनगढ़ |
| 130 | शहजाद अंसारी | — | लखनऊ |
| 131 | सोना | रामनिवास | हनुमानगढ़ |
| 132 | सुंदर | दुदाराम | पल्लू |
| 133 | गुडी देवी | ओमप्रकाश | उदासर छोटा |
| 134 | परी देवी | भादरराम | घनियासर |
| 135 | मंजू गोस्वामी | सीताराम | रतनगढ़ |
| 136 | जगदीश | — | लूनासर |
| 137 | दिनेश | मोहनलाल | नेठराना |
| 138 | राधिका सारस्वत | श्री प्रकाश सारस्वत | रतनगढ़ |
| 139 | हनुमान मल नाई | दुलाराम नाई | बीदासर |
| 140 | शंकरलाल | ओमप्रकाश | उदासर छोटा |
| 141 | कल्पना सारस्वत | उमेश कुमार सारस्वत | रतनगढ़ |
| 142 | अर्चना | मिलन गोस्वामी | रतनगढ़ |
| 143 | श्वेता सारस्वत | विनोद कुमार सारस्वत | रतनगढ़ |
| 144 | अमर कसवां | केशराम कसवां | केलनिया |
| 145 | सीता | रामलाल | केलनिया |
| 146 | सुनीता नाई | हनुमान मल नाई | बीदासर |
| 147 | रतनी देवी | विनोद कुमार | रतनगढ़ |
| 148 | सुगना राम | भागाराम | धीरदेसर |
| 149 | अजन्ता | दुलाराम | सिरासर |
| 150 | अफाजल काजी | सिराजुद्दीन काजी | बीदासर |
| 151 | प्रेम जोशी | भंवरलाल | सूरतगढ़ |
| 152 | सीता | दुलाराम | डाबली राठान |
| 153 | विनोद शर्मा | धनराज | पल्लू |
| 154 | लाल नायक | चुना राम नायक | सुजानगढ़ |
| 155 | सुमन गौरा | मुकेश कुमार | रतनगढ़ |
| 156 | बजरंगलाल | ओमप्रकाश | उदासर छोटा |
| 157 | राधेश्याम | जेठाराम | अनूपगढ़ |
| 158 | महेंद्र कुमार | प्रेम कुमार जोशी | गंगानगर |
| 159 | खालिद तेली | महबूब | बीदासर |
| 160 | देवेंद्र | मोहनलाल | सिरासर |
| 161 | रमजान भुट्टा | आरिफ भुट्टा | बीदासर |
| 162 | नेहा ओझा | शिव कुमार ओझा | बीकानेर |
| 163 | पूजा ओझा | शिव कुमार ओझा | बीकानेर |
| 164 | आलोक कुमार | — | घड़साना |
| 165 | विनोद शर्मा | प्रेम कुमार | गंगानगर |
नोट: पल्लू थाने में दर्ज FIR में उपरोक्त लोगों के नाम दर्ज हैं। मामले की जांच जारी है तथा सभी आरोपी फिलहाल आरोपित हैं, दोष सिद्ध होना बाकी है।
Rajasthan Sutra सच्चाई, सरोकार और संवाद